Prvi simptomi – kako počinje psorijaza
Psorijaza najčešće počinje pojavom jedne ili nekoliko crvenih, jasno ograničenih promena prekrivenih suvim, srebrnasto-beličastim ljuspicama. Prve promene se obično javljaju na laktovima, kolenima, u vlasištu i na donjem delu leđa, a mogu da svrbe ili peckaju.
Početak ne izgleda kod svih isto. Kod dece i mladih psorijaza se često prvi put javi nekoliko nedelja posle upale grla, u vidu brojnih sitnih, tačkastih promena po trupu i rukama. Kod nekih osoba prvi znak je uporna „perut“ u vlasištu ili promene na noktima: sitna udubljenja, žućkaste mrlje ili zadebljanje nokta.
Psorijaza nije zarazna i ne prenosi se dodirom. Promene koje traju duže od nekoliko nedelja, šire se ili se ponavljaju treba da pregleda dermatolog, a ako se uz promene na koži javi bol ili otok zglobova, potreban je i pregled reumatologa.
Kako izgleda psorijaza?
Kožne promene psorijaze mogu da variraju od malih pojedinačnih žarišta do zahvatanja gotovo cele kože. U većini slučajeva izgled psorijaznih promena je vrlo karakterističan. Psorijaza obično počinje u vidu crvenih pečata, jasno ograničenih od okoline koji su prekriveni suvim, beličastim naslagama. U retkim slučajevima promene mogu biti generalizovane u vidu upaljenog crvenila i tople kože prekrivene sitnim ljuskama, koje zahvata skoro celu površinu kože. Ovo stanje zahteva bolničko lečenje jer postoji realna opasnost po život.
Cene dermatoloških pregleda i procedura možete pogledati u cenovniku dermatologije.
Opis drugih stanja kože, kose i zglobova koja pregledamo i lečimo nalazi se na stranici Stanja kože, kose i zglobova.
Uzroci, vrste i tok psorijaze
Ko oboleva od psorijaze?
Studije su pokazale da čak 2% stanovništva boluje od psorijaze. Psorijaza se može prvi put pojaviti u bilo kom starosnom dobu, od detinjstva do osme decenije života. Bolest se najčešće javlja od 20-30. godine života i od 50-60. godine života. Kod 3/4 pacijenata početak je pre 40. godine života, a kod čak 35-50% pacijenata bolest počinje pre 20. godine života. Takođe, ukoliko roditelj i/ili brat/sestra imaju psorijazu to je značajan faktor rizika.
Koji faktori doprinose nastanku psorijaze?
- Osim genetskih faktora postoji još mnogo sredinskih faktora koji mogu da utiču na nastanak psorijaze. Postoji više desetina gena koji su povezani sa nastankom psorijaze. Naravno, neće sve osobe koje imaju neki od ovih gena razviti psorijazu, već psorijaza nastaje kada na ove gene deluju određeni faktori koji „okidaju“ nastanak bolesti.
- Neki od faktora su infekcije. Dobro poznat uzročnik kod dece i omladine je streptokokna upala grla. Infekcija HIV virusom je dobro poznat faktor udružen sa nastankom psorijaze i težim oblikom bolesti.
- Psihički stres je dobro poznat faktor. Kod mnogih pacijenata se psorijaza javi po prvi put u životu nakon većeg psihičkog stresa. Stres ne samo da može da pokrene nastanak psorijaze, već može da uzrokuje ozbiljna pogoršanja bolesti kod pacijenata koji već imaju psorijazu.
- Endokrinološki faktori kao što je nizak nivo kalcijuma u krvi može da provocira nastanak posebnih formi psorijaze.
- Iritacija i fizička trauma (pritisak, povrede, izloženost određenim materijama) takođe može da utiče na nastanak, kao i da pogorša već postojeću psorijazu. Povreda zgloba kod pacijenata koji imaju psorijazu može da dovede do nastanka zapaljenja zglobova takozvanog psorijaznog artritisa.
- Nekoliko lekova je povezano sa nastankom psorijaze, posebno neki lekovi za stabilizaciju raspoloženja, pojedini lekovi koji menjaju rad imunskog sistema, beta-blokatori i neki lekovi protiv malarije.
- Gojaznost, povećana konzumacija alkohola i pušenje utiču na pojavu psorijaze. Dokazano je da pušenje ima ulogu u nastanku psorijaze, dok povećanje telesne težine često prethodi razvoju psorijaze.
Koje vrste psorijaze postoje?
Promene u vidu malih žutih gnojanica koje mogu biti isključivo na šakama i stopalima se naziva pustulozna psorijaza, a nekada, kada je bolest ograničena na dlanove i tabane naziva se palmoplantarna pustuloza. Postoje mesta gde se psorijaza najčešće javlja kao što su kolena i laktovi, a često se javlja u vlasištu, u predelu iza ušiju, u predelu prepona, ispod dojke, na penisu i u donjem delu leđa. Kod mlađih pacijenata imamo promene koje se zovu gutatna ili kapljičasta psorijaza u vidu tačkastih promena po koži koje se najčešće javljaju posle akutne infekcije.
Vlasište je jedna od najčešćih lokalizacija psorijaze. Pacijenti često misle da imaju tvrdokornu perut, a zapravo se radi o psorijaznim promenama u kosi. Iz poglavine promene često napreduju na lice, iza ušiju i ka zadnjem gornjem delu vrata. Ovo ponekad može biti jedini znak psorijaze na celom telu. Između 10 i 80% pacijenata sa psorijazom će imati zahvaćene nokte. Nokti mogu izgledati žuti ili beličasti, neprozirni, zadebljani i deformisani. Mogu se pojaviti nokatne promene pre pojave promena na koži (kao jedini klinički znak psorijaze), u isto vreme ili nakon kožnih promena.
Psorijazni artritis se javlja kod 5–30% pacijenata sa kožnom psorijazom. Pacijenti kod kojih psorijaza zahvata nokte nose veliki rizik od nastanka psorijaznog artritisa. U oko 10 do 15 % pacijenata, simptomi psorijaznog artritisa pojavljuju se pre zahvatanja kože. Rendgen šaka igra ključnu ulogu u dijagnostici. Rana dijagnoza psorijaznog artritisa je važna, jer napredovanje bolesti često dovodi do gubitka funkcije i nepovratnog razaranja zglobova.
Da li je psorijaza izlečiva?
Tok psorijaze je vrlo nepredvidiv. Promene mogu da se pojave, a potom da nestanu i da se nikada više ne pojave, ali mogu biti i stalno prisutne ili pak mogu periodično da se pojavljuju. Kod većine je hroničan tok sa povremenim povlačenjem bolesti. Zato je obavezno stalno praćenje i lečenje od strane dermatovenerologa.
Ko oboleva od psorijaznog artritisa?
Psorijazni artritis se javlja čak kod trećine pacijenata sa psorijazom i ako pacijent sa psorijazom ima bolove u zglobovima, tetivama i kičmenom stubu neophodno je posetiti reumatologa. Javlja se kod pacijenata koji imaju psorijazu u poglavini, na noktima, penisu i kod kojih je psorijaza veoma raširena.
imate pitanje?
Najčešća pitanja o psorijazi
Da li je tačno da pacijenti sa psorijazom značajno češće obolevaju od kardiovaskularnih bolesti?
U najčešće kardiovaskularne bolesti spadaju infarkt srca, moždani udar i oboljenja perifernih krvnih sudova. Sve ove bolesti su mnogo češće kod pacijenata sa teškom psorijazom. Psorijaza je povezana sa trostruko povećanim rizikom od infarkta srca i smanjenjem očekivanog životnog veka za 3-4 godine. To je u velikoj meri posledica takozvanog metaboličkog sindroma. Metabolički sindrom podrazumeva skup poremećaja zdravlja gde spadaju gojaznost, povišen krvni pritisak, povišene masnoće u krvi, povišen šećer u krvi. Metabolički sindrom je vrlo čest kod pacijenata sa teškom psorijazom i dovodi do ubrzane ateroskleroze odnosno do taloženja masnih materija u zidovima krvnih sudova što izaziva njihovo začepljenje i na kraju dovodi do teških posledica kao što su infarkt i šlog.
Kakva je veza između psorijaze i gihta?
Pacijenti sa psorijazom često imaju povišene nivoe mokraćne kiseline u krvi. Mokraćna kiselina se tokom vremena taloži u zglobovima i pokreće zapaljenje zgloba odnosno giht. Muškarci sa psorijazom imaju dva puta veću verovatnoću da razviju giht. Žene sa psorijazom imaju 1,5 puta veći rizik da razviju giht. Muškarci i žene koji imaju i psorijazu i psorijazni artritis imaju pet puta veću verovatnoću da razviju giht.
Kako izgleda psorijaza kod dece?
Kod dece je česta kapljičasta (gutatna) psorijaza: sitne crvene, ljuspaste tačke po trupu, rukama i nogama, koje se često javljaju posle streptokokne upale grla. Kod male dece promene se mogu javiti i u predelu pelena, a kod školske dece često u vlasištu i iza ušiju. Lečenje se prilagođava uzrastu i uvek ga određuje lekar.
Kako se leči psorijaza?
Način lečenja zavisi od ozbiljnosti psorijaze, veličine zahvaćenog područja kože i toga da li su zahvaćeni zglobovi. Lečenje može biti lokalno, kada se kreme i masti nanose na kožu, sistemsko, kada se lekovi piju ili primaju u obliku injekcije, i fototerapija, kada se koža izlaže ultraljubičastom svetlu. Najčešće se počinje blažim tretmanom, a na jače se prelazi kada je to potrebno.
Blaži i srednji oblici, kakvih je najviše, leče se lokalnom terapijom, prvenstveno kortikosteroidima i analozima vitamina D. Prva linija opšte terapije je fototerapija, često uz lokalnu terapiju. Srednji i teški oblici najčešće se leče lekovima, a pacijenti koji ne reaguju na ove terapije mogu biti kandidati za biološku terapiju.
Koji su to lekovi za lokalno lečenje psorijaze?
Kortikosteroidi su glavni oslonac lokalnog lečenja psorijaze. Oni su prva linija terapije za blagu do umerenu psorijazu (najčešće kad je zahvaćeno ispod 10% kože) i na mestima kao što su pregibi i genitalije, gde je koža osetljiva i gde druga lokalna sredstva mogu izazvati iritaciju. Dostupni su u obliku masti, krema, losiona, gelova, pena, sprejeva i šampona, a preparati u obliku masti generalno imaju najveću efikasnost. Najmanje 80% pacijenata lečenih lokalnim kortikosteroidima ima povlačenje promena, a maksimalno poboljšanje se obično postiže u roku od 2 nedelje.
Derivati vitamina D zaustavljaju prekomerno orožavanje kože. Zbog svoje efikasnosti postali su prva linija terapije za psorijazu i često se kombinuju sa lokalnim kortikosteroidima. Zbog mogućih neželjenih reakcija postoji ograničenje površine kože na koju smeju da se nanose, pa se primenjuju isključivo pod nadzorom specijaliste dermatovenerologije.
Preparati koji usporavaju deobu ćelija kože koriste se decenijama i imaju malo neželjenih efekata, ali u većoj koncentraciji mogu da peckaju i iritiraju kožu. Obično se primenjuju kratkotrajno, pod nadzorom i u bolnici, za psorijazu na udovima ili trupu, jer prljaju sve sa čime dođu u kontakt, uključujući kožu i odeću. Mogu se kombinovati sa fototerapijom.
Katran – ugljeni katran je gusto, teško ulje i verovatno najstariji lek za psorijazu. Nije tačno poznato kako deluje, ali može smanjiti ljuskice, upalu i svrab.
Inhibitori kalcineurina su masti ili kreme koje smanjuju aktivnost imunološkog sistema i pomažu u smanjenju upale. Ponekad se koriste za lečenje psorijaze na osetljivim područjima, poput vlasišta, genitalija i nabora na koži, ako kreme sa kortikosteroidima nisu dovoljno efikasne.
Lokalni derivati vitamina A regulišu obnavljanje i sazrevanje ćelija kože. Koriste se za lečenje lakih do srednjih formi psorijaze kada nije zahvaćeno više od 10 odsto kože. Mogu izazvati iritaciju kože i upalu psorijaznih plakova i ne smeju se kombinovati sa fototerapijom.
Kako se izvodi fototerapija?
Koža se izlaže određenim vrstama ultraljubičastog svetla. Fototerapija koristi prirodno i veštačko svetlo za lečenje psorijaze. Terapija veštačkim svetlom se može davati u bolnicama i nekim specijalizovanim centrima pod nadzorom dermatologa. Postoje dva tipa fototerapije UVB i PUVA.
- UVB fototerapija koristi talasnu dužinu svetlosti nevidljivu za ljudske oči. Svetlost usporava proizvodnju ćelija kože i efikasan je tretman za neke vrste psorijaze koje nisu reagovale na lokalne tretmane.
- PUVA – Za ovaj tretman prvo se uzima tableta ili se na kožu nanosi preparat koji povećava osetljivost kože na svetlost. Ovo čini vašu kožu osetljivijom na svetlost. Vaša koža je tada izložena talasnoj dužini svetlosti koja se naziva ultraljubičasto A zračenje (UVA). Ova svetlost prodire u vašu kožu dublje od ultraljubičastog B svetla. Ovaj tretman se može koristiti ako imate tešku psorijazu koja nije reagovala na druge vidove tretmana.
Koji su to lekovi koji se koriste za sistemsku primenu?
Sistemska terapija se sprovodi kod onih pacijenata kod kojih lokalna terapija nije bila efikasna. Sistemska terapija uvek mora da se sprovodi pod kontrolom specijaliste. Postoje 2 glavne vrste sistemskog tretmana, nazvane nebiološki (obično se daju u obliku tableta ili kapsula) i biološki (obično se daju kao injekcije).
Kako se pravilno koriste lokalni lekovi?
Pravilno korišćenje zavisi od leka, pacijenta i lokalizacije. Masti se najčešće koriste za psorijazu u obliku plakova, dok se za poglavinu koriste losioni. U predelima pregiba gde je tanja koža koriste se lekovi koji ne izazivaju iritaciju. Učestalost primene lokalne terapije zavisi od kliničke slike i mora biti određena od strane dermatologa. Kod kortikosteroida, nezavisno od šeme, mora da postoji prekid i pauza u terapiji da bi se „odmorila koža“ i da se ne bi izgubila efikasnost.
Kako mogu sebi da pomognem ako imam psorijazu?
Pacijenti mogu sebi dodatno da pomognu na više načina.
- Pokazano je da mediteranska ishrana, unos veće količine povrća i voća, smanjenje industrijski prerađene hrane može da utiče povoljno na tok bolesti.
- Redovno vežbanje i prestanak pušenja smanjuju rizik od infarkta i šloga koji su češći kod pacijenata koji imaju psorijazu.
- Primena lekova na način kako je propisano, odgovarajuća nega kože i redovne posete dermatologu mogu značajno da utiču na tok bolesti.
- More i umereno sunčanje, uz pravilnu zaštitu kremama protiv sunca u normalnom vremenu (pre 11h i posle 17h) može biti od značajne pomoći pacijentima koji boluju od psorijaze. Sunčeva svetlost je glavni razlog zašto se simptomi psorijaze poboljšavaju tokom leta (kao gore navedena fototerapija). Pametnim sunčanjem možete iskoristiti sve prednosti. Plivanjem, posebno u slanoj vodi, uklanja se mrtva koža i poboljšava izgled psorijaznih promena. Vekovima su ljudi sa psorijazom i kožnim oboljenjima putovali i kupali se u Mrtvom moru.
Autor: Dr Ivica Jeremić
Doktor medicinskih nauka (molekularna medicina i imunologija), subspecijalista reumatologije, specijalizant dermatologije.
Ažurirano:
Stručni izvori
